Қазақстанда бес жыл бұрын тауарды цифрлық таңбалау тәжірибесі басталған. Бүгінге дейін темекі, аяқ киім мен дәрілік заттар таңбаланып келсе, келесі жылдан бастап сыра, жеңілөнеркәсіп, мотор майы, зергерлік бұйымдар мен киіктің мүйізі таңбалана бастайды. Сондай-ақ, биологиялық белсенді қоспалар (ББҚ), косметика, тұрмыстық химия, газ баллондары мен өсімдік майына міндетті таңба енгізілуі мүмкін.
Заңсыз айналымнан 5 млн темекі қорабы алынған
Айта кетсек, 2020 жылы Қазақстанда алдымен темекі өнімдері таңбалана бастады. Ресми дерекке сәйкес, таңбалау басталғалы салық түсімдері артып, заңсыз сауда көлемі азайған. Бүгінде 6 млрд темекі қорабына код енгізілген.
Сонымен қатар, былтыр заңсыз айналымнан жалпы құны 12,8 млрд теңгенің 5 млн темекі қорабы алынған.
«Бұл көрсеткіштер 2023 жылмен салыстырғанда 28% жоғары, бұл қабылданып жатқан шаралардың тиімділігін және темекі өнімдері нарығында бақылаудың күшейгенін көрсетеді. Салық түсімдерін айтсақ, биыл 9 айдың қорытындысы бойынша акциздік түсімдердің өсуі 121% құрады. Таңбалау арқылы нүктелік бақылау мемлекетке өткен кезеңмен салыстырғанда шамамен 36 млрд қосымша салық берді, яғни осынша сома бұрын контрабандада болған», – деді Салықтық әкімшілендіру департаментінің директорының м.а. Бектас Әділғалиев.
Оның пікірінше, Қазақстандағы тауарларды цифрлық таңбалау жүйесінің фискалдық тиімділігі жоғары, бірақ оны толыққанды іске асыру үшін нормативтік-құқықтық базаны жетілдіру және салықтық әкімшілендіру тетіктерін нығайту қажет.
«Цифрлық таңбалау енгізілгеннен кейін акциздік баждар мен ішкі салықтардан түсетін түсімдердің қарқынды өскенін байқаймыз. Мәселен, түсімдер 7,8 млрд теңгеден 24,8 млрд теңгеге дейін артқан. Бұл таңбалаудың көлеңкелі экономикамен күресудегі тиімді құрал екенін дәлелдейді», – дейді ол.
Спикердің пікірінше, фискалдық орган технологиялық серіктес ретінде мемлекетке барлық қажетті деректі ұсынғанымен, бұл деректерді заңды және тиімді басқаруға арналған құралдары жоқ. Сондықтан цифрлық таңбалаудың әлеуетін арттырып, әділ сауда жүйесін орнату үшін нормативтік базаны жетілдіру қажет деп есептейді.
Қоймада жарты жыл жатқан дәрілер анықталған
Өнеркәсіп және құрылыс вице-министрі Жаннат Дүбірованың мәліметінше, 2021 жылдан бері елде 145 млн аяқ киім таңбалаған. Ең маңыздысы – Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) елдерімен кодтардың өзара танылуына қол жеткізілді. Бұл біздің отандық өндірушілерге өз өнімдерін шетелге кедергісіз экспорттауға мүмкіндік береді.
Былтыр 1 шілдеден бастап дәрі-дәрмекті цифрлық таңбалау туралы норма күшіне енді. Содан бері Қазақстанда өндірушілер мен дистрибьюторлар және ірі қоймалар дәрі-дәрмектерді таңбалай бастаған. Айта кетейік, дистрибьюторлар бүгінде 300-ге жуық импорттық дәрі-дәрмек түрін әкеліп отыр. Осы жұмыстың нәтижесінде қоймада айлап қолданылмай жатқан дәрілерді анықтауға мүмкіндік туған.
«2024 жылдың қорытындысы бойынша кейбір медициналық ұйымдарда дәрілік заттардың қоры қоймада 6 айдан астам жатқан. Бұл өлі жүк құсап жатқан қаржы. Дәрі қоймада 2-3 ай ғана болмаса, 6 ай жатпауы керек. Дәрінің қоймада айлап жатуының себебін ешкім түсіндіре алмады. Енді цифрлық таңбалаудың арқасында елдегі дәрі-дәрмектің игеріліп жатқанын көріп отырмыз», – дейді Денсаулық сақтау вице-министрі Ербол Оспанов.
Сондай-ақ, таңбалау жүйесі дәрілердің коммерциялық айналымындағы жағдайды анықтауға мүмкіндік берген. Мәселен, 1400 бизнес нысаны лицензиясы болса да жұмыс істемейтіні анықталған.
Киік мүйізін таңбалау арқылы киік санын тиімді реттеуге болады
Қазір Қазақстанда тек үш тауар тобы ғана таңбаланған (Ресейде – 33). 2026 жылдың желтоқсанында елімізде зергерлік бұйымдар, тұрмыстық химия мен косметиканы таңбалауды көздеп отыр. Сонымен қатар, киіктің мүйізі де таңбалана бастайды.
«Бұл еліміз үшін өте маңызды оқиға. Бір жағынан, бұл жануар Қызыл кітапқа енгізілген. Сондықтан жойылып кетуіне жол бермеуіміз керек. Бірақ сонымен бірге, олардың саны бақылаусыз өскен кезде, бұл ауыл шаруашылығына қауіп төндіретіні туралы айтылып жатыр. Демек, жануарды белгілі бір көлемде ұстауға тырысу қажет. Дүниежүзілік жануарларды қорғау ұйымы Қазақстанға жануарларды атуды бақылау туралы талап қойды. Осылайша таңбалау бақылау құралы болып шықты. Сондықтан, біз қазір мемлекет қанша жануардың атылғанын және осы реттеудің жүзеге қалай асып жатқанын нақты түсінуі үшін киіктің мүйізін таңбалаймыз», – дейді Tañba бірыңғай тауарларды таңбалау және қадағалау операторының бас директоры Бикеш Құрманғалиева.
Таңбалау операторының басшысы бүгінде нарықтағы көптеген қатысушының техникалық және технологиялық дайындығының төмендігін айтады. Кейбір кәсіпорындарда интернеттің болмауынан есеп жүйелерінің әлсіз немесе оны қолмен жүргізеді. Ал касса аппараттарының толық енгізілмеуі деректердің бірыңғай базада тіркелуін қиындатады. Осылайша тауар қозғалысын бақылауда қиындық туындайды. Ал таңбалау бұл қосымша салық немесе шығын емес, бар болғаны цифрландыру элементі, бақылау және есеп жүйесін автоматтандыратын құрал. Оның көмегімен кәсіпкерлер қоймадағы қорды тиімді басқарып, артық тауар жинаудың алдын алады. Бастапқыда жабдық пен бағдарламалық қамтамасыз етуге шығын қажет етеді, бірақ бұны инвестиция ретінде қарау керек деп есептейді.
Айнұр Шошаева
BM.KZ