Қазақстан қазір әлем үшін аса маңызды металдар үшін жүріп жатқан жаңа жаһандық жарыстың дәл ортасында. Бұл — электромобильдерге, күн мен жел энергетикасына, электр желілерін жаңартуға қажет металдар. Earth.com Қазақстанның жер қойнауы бай, геологиялық мүмкіндігі зор екенін жазады. Бірақ бір ғана байлық жеткіліксіз. Ең қиын мәселе — инвесторға қолайлы орта қалыптастыру.
Сарапшылардың дерегінше, Қазақстанда шамамен 20 миллион тонна мыс бар. Бұл — әлемдегі ең ірі қорлардың бірі. Бүгінгі таңда мыссыз электр желісін де, электромобильді де, зарядтау бекеттерін де елестету мүмкін емес. Сондықтан мыс — «жасыл энергетикаға» өтудің басты металдарының бірі.
Қазақстан қазірдің өзінде мыстан бөлек, мырыш, алюминий, қорғасын, күміс пен алтынды тұрақты түрде экспорттап отыр. Astana International Financial Centre сарапшылары ел қазір немесе жақын арада дамыта алатын тоғыз түрлі маңызды минералды атап өтеді. Олардың ішінде литий, никель және сирек жер элементтері ерекше мәнге ие. Себебі бұл металдарға әлемдік сұраныс жыл сайын артып келеді.
Әлемге жаңа жеткізушілер керек
Критикалық минералдарға сұраныс жылдам өсіп жатыр. International Energy Agency деректері бойынша, 2023 жылы литийге сұраныс 30 пайызға артты, ал 2030 жылға қарай батареялар мен электр желілері үшін қажет минералдар көлемі алты есе көбейуі мүмкін.
Бұл нені білдіреді? Ресурсы бар және оны тұрақты жеткізе алатын елдер әлемдік саясат пен экономикада салмаққа ие болады. Сондықтан Қазақстанға Earth пен басқа да халықаралық басылымдар ерекше назар аударып отыр.
Инвесторларды не тежейді?
Жер қойнауы бай болғанымен, инвесторлар Қазақстанда бірқатар мәселелер бар екенін айтады.
Ережелердің тұрақсыздығы
Инвестор үшін ең бастысы — тұрақтылық. Ал егер лицензиялар, экологиялық талаптар немесе заңдар жоба барысында өзгеріп отырса, ең бай кен орнының өзі тартымсыз болып қалады. Fraser Institute зерттеулерінде Қазақстанда осы мәселе жиі аталады. Ал 20–30 жылға жоспарланған жобалар үшін бұл өте қауіпті.
Сот жүйесіне сенім аз
Инвесторлар келісімшарттардың қорғалуы мен сот шешімдерінің болжамдылығына да алаңдайды. World Bank деректері бойынша, Қазақстан бұл көрсеткіштерде дамыған елдерден артта қалып отыр. Сол себепті кей инвесторлар жоғары пайда талап етеді, ал кейбірі басқа елдерді таңдайды.
Өңдеу саласының дамуы инфрақұрылымға тіреліп тұр
Earth.com атап өткендей, мәселе тек қазба көлемінде емес. Негізгі сұрақ — Қазақстан бұл металдарды өңдеп, дайын өнім шығара ала ма?
Өңдеу үшін тұрақты электр қуаты, су, логистика және заманауи зертханалар қажет. Ал литий немесе сирек жер элементтерін өңдеу — қымбат әрі күрделі процесс. Егер осы инфрақұрылым болмаса, Қазақстан шикізатты ғана сатып, негізгі табыс пен технологиядан айырылып қалуы мүмкін.
Экология мен ESG — маңызды фактор
Ірі өндіріс қоршаған ортаға әсер етеді: қалдықтар, су тапшылығы, ластану қаупі бар. OECD есептерінде экологиялық талаптар қағаз жүзінде бар болғанымен, іс жүзінде толық орындала бермейтіні айтылған.
ESG талаптарын қатаң ұстанатын халықаралық инвесторлар үшін бұл — үлкен кедергі.
Мемлекеттің экономикадағы үлесі
The Economist Intelligence Unit сарапшылары Қазақстанда мемлекеттің экономикаға қатысуы жоғары екенін жиі айтады. Жеке инвестор үшін бұл қиын кезеңде шешім экономикалық емес, саяси себеппен қабылдануы мүмкін деген қауіп тудырады.
Қорытынды: мүмкіндік бар, бірақ уақыт шектеулі
Earth басылымы дұрыс атап өтеді: Қазақстанда мүмкіндік бар. Ресурстар да бар, тәжірибе де бар, әрі дәл қазір әлемде бұл минералдарға сұраныс өте жоғары. Бірақ жеңіс қор көлемімен емес, тұрақты ережелермен, сенімді сот жүйесімен, терең өңдеумен және экологияны қорғаумен өлшенеді.
Қазір Қазақстан таңдау алдында тұр:
— не тек шикізат сататын ел болып қала береді,
— не жаңа технологиялық өндірістерге қатысатын ойыншыға айналады.
Алдағы бірнеше жылда қабылданатын институционалдық шешімдер бұл кезең өсудің жаңа нүктесіне айнала ма, әлде тағы бір жіберіп алынған мүмкіндік болып қала ма — соны анықтайды.
Диана Ыдырыс,
BM.KZ