2010 жылы суретші «I am Kazakh» атты көрмесін өткізгенде, оған: «Осындай атау қоюға ұялмайсың ба?! Бұл ұлтшылдыққа ұқсайды» деп айтқандар болған.
Қазақстанда «Қанды Қаңтар» деп аталған қаңтар оқиғасына төрт жыл өтсе де, бұл тақырып әлі күнге дейін көп адамның жанын мазалайды. Бұл жағдай тек елімізде ғана емес, шетелде де назардан тыс қалған жоқ.
Осы қыста Қаңтар оқиғасы Варшавада өткен VI Киев биенналесінде сөз болды. Бұл халықаралық көрме «Жақын Шығыс, Алыс Батыс» деген атаумен өтті. Сол жерде қазақстандық суретші Сәуле Сүлейменова өз жұмысын көрсетті. Оның туындысы «Алматы үстіндегі аспан. Қанды Қаңтар» деп аталады.
Бұл жұмыс целлофан пакеттерден жасалған. Бұл туындыда 2022 жылғы ауыр күндер көрініс тапқан.
BM.KZ сайтына берген сұхбатында Сәуле Сүлейменова Қаңтар оқиғасының өзіне, жалпы шығармашылығына қалай әсер еткенін айтты. Сондай-ақ ол орыс тілінде сөйлейтін қазақтарға ана тілін үйрену неге қиын екенін түсіндірді. Бұдан бөлек, ол әр адам өз әулетін, соның ішінде әжелері мен арғы аталарының атын білудің маңыздылығы жайлы сөз қозғады.
«Біз қарапайым – халықпыз!»
— «Алматы үстіндегі аспан. Қанды Қаңтар» атты жұмысым сол ауыр оқиғаларды шығармашылық арқылы түсінудің қаншалықты қиын болғанын көрсетеді. Бұл туынды 2022 жылы, Қаңтардан кейін алты ай өткен соң, менің «Біз қарапайым – халықпыз» атты көрмем аясында жасалды. Бұл сөз 2022 жылғы 6 қаңтарда адамдар қолына ұстаған баннерде жазылған еді.
Алғашында бұл жұмыс Алматыда өткен жеке көрмемде қойылды. Кейін Оңтүстік Кореяда, Чонбук музейінде көрсетілді.
Жұмысты жасау идеясы былай туды: мен әлеуметтік желілерде үндеу жасап, адамдардан қызыл, сұр және қара түсті пакеттер әкелуді сұрадым. Адамдар шынымен пакеттерді әкеле бастады. Мен сол пакеттермен көрме өтетін үйдің ішінде жұмыс істедім. Яғни, көрменің ашылуына екі апта қалғанда осы үлкен жұмысты бастадым. Эскизін бұған дейін жасап қойған едім.
Кейбір адамдар көмектескісі келді, бірақ олар маған пакеттер әкелгеннен басқа қалай көмектесе алатынын өзім де білмедім. Менің басты мақсатым – сол кездегі Алматыда бәріміз сезінген ауыр күйді, ішкі сезімді жеткізу болды.
Шынын айтсам, ол күндер өте ауыр өтті. Қорқыныш болды, үрей болды. Қала үстін тұман басып тұрды. Оның үстіне отбасымыз үшін қиын кезеңді өткеріп жатқанбыз. Немеремнің жүрегіне ота жасау керек еді. Осындай жағдайлардың бәрін ішке жұтып, өзімді қолға ұстауға тырыстым. Мен жалғыз емес екенімді білемін. Ол сезімді көп адам бастан кешті.
Оған қоса Украинада соғыс басталды. Сол күндері мен ұйықтар алдында көзімді жұмсам, көз алдыма әртүрлі көріністер келетін. Ал 2022 жылғы қаңтардан кейін көзімді жұмсам, алдымнан тек қызыл түс көрінетін болды. Сол кезде мен қызыл түс сол кезеңнің басты түсі екенін түсіндім.
Менің ойымша, 2022 жылғы оқиғалар – Қаңтар да, Украинадағы соғыстың басталуы да – ұлттық сананың оянуын анық көрсетті. Бұл тек менде ғана емес, көп адамда болған өзгеріс деп ойлаймын.
Қаңтар оқиғасы туралы сөз қозғалғанда менен жиі Желтоқсан туралы сұрайды. Бұл тақырыпта мен өмірімде көп айттым. Көп сұхбат бердім. Ол кезде мен 16 жаста едім. Жалғыз өзім болдым. 16-нан 17 желтоқсанға қараған түні өлең жаздым. Таңертең анама «Мектепке барамын» деп айттым да, шын мәнінде алаңға кеттім. Ол жерде адамдардың бір-біріне жақындығын, бірлігін қатты сезіндім. Бірақ сонымен бірге қорқыныш та болды, өйткені, жасақтардан қашуға тура келді.
Не айтарымды да білмеймін. Владимир Набоков айтқандай, балалық шағың туралы көп айта берсең, бір сәтте естеліктердің өзі жоғалып, тек айтқан сөздерің ғана қалады. Менде де дәл сондай сезім. Қазір сол кез туралы ештеңе еске түспейді, тек бұрын талай рет айтып жүрген сөздер ғана есімде.
Ертегінің орнына – шындық
— Менің шығармашылығым ХХ ғасырдағы қазақ халқының тарихымен тығыз байланысты. Себебі өткенімізге шынайы көзбен қарағым келді. Бұрынғыдай емес, яғни, 90-жылдары немесе 2000-жылдардың басында болғандай үстірт емес.
Барлығы «Қазақ хроникасы» атты сериядан басталды. Алғашында бұл жұмыстар гратография техникасында, яғни, қағазға балауыз арқылы ойып салу әдісімен жасалды. Бұл 2004-2008 жылдар аралығы еді, яғни, оған жиырма жылдан астам уақыт өтті.
2008 жылдан бастап фотосурет үстіне сурет салу тәсілімен жұмыс істей бастадым. 2000-жылдардың басында Қазақстандағы ресми өнер қандай болғанын түсіну керек. Сол кезде де, қазір де кескіндеме мен мүсінде көбіне батырлар, хандар бейнеленеді. Барлығы әдемі, мақтауға толы, ертегі секілді көрінеді. Бұл – мифтік, қиялдағы бейнелер.
Ал мен ұлттық идеяны іздесек, қиялдан емес, сол дәуірдің нақты құжаттарына, шындыққа сүйенуіміз керек деп ойладым. Ертегі ойлап табудың қажеті жоқ деп есептеймін.
Сөйтіп 2018 жылы целлофаннан жасалған суреттерге көшіп, «Қалдық естелік» атты серияны бастадым. Бұл жұмыстар бір рет қолданылып, бірден тасталатын пластик пакеттерден жасалады. Адамдар ауыр естеліктерден де дәл солай құтылғысы келеді: оларды еске алмауға, мүмкін болса, санасынан жұлып алып тастауға тырысады.
Сондықтан маған сол кезеңді сипаттайтын фотосуреттерді тауып, оларды пакеттер арқылы бейнелеу маңызды болды.
Сонымен қатар Қазақстан тәуелсіз ел ретінде өмір сүріп келе жатқанына 30 жылдан асты. Осы уақыт ішінде қазақ халқының өзін-өзі тануы қатты өзгерді. Біз өз тамырымызға қайта оралдық. Бұрын Еуропа көзқарасымен «артта қалған» деп бағаланған көшпелі өркениетке басқаша қарай бастадық. Мен осы өзгерістерге өз шығармашылығым арқылы белсенді қатысуға тырыстым.
Мен деколониалдық ойлауға ертерек бет бұрдым. Санамды сол бағытта өзгерттім. 2010 жылы «I am Kazakh» атты көрме өткіздім. Сол кезде маған: «Осындай атау қоюға ұялмайсың ба?! Бұл ұлтшылдыққа ұқсайды» деп айтқандар болды.
Мен ол кезде өзімді екінші сорттағы адамдай сезіну сияқты түсініктерді қайта қарауға тырыстым. Барлық шығармашылығым, негізінен, осы көзқарасты қайта бағалауға арналған.
Қазір мен халқымыздың ұлттық санасы өте жоғары деңгейге көтерілгенін көріп отырмын. Адамдар өзгеріп жатыр. Менің балаларым тек қазақ тілінде сөйлейді. Олар орысша сөйлемеуге, әлеуметтік желіде де орысша жазбауға тырысады. Қазір өте жақсы, маңызды кезең өтіп жатыр деп ойлаймын.
«Өзімнің орысша акцентімнен ұяламын»
— Менің ата-анадан жолым болған. Олармен мақтанамын. Олар менің өмірлік көзқарасымның қалыптасуына үлкен әсерін тигізді. Марқұм әкем Тимур Сүлейменов белгілі сәулетші әрі дизайнер болды. Анам Саида Елеманова – танымал музыкатанушы. «Қазақ хроникасы» сериясын бастауыма да анамның ықпалы тиді. Себебі, қазақ бейнесіне деген көзқарасты түбегейлі өзгерткім келді.
Анамның арқасында мен нағыз дәстүрлі қазақ музыканттарын көрдім, олармен араластым, өнерін тыңдадым. Бұл тұрғыда өзімді өте бақытты сезінемін.
Саида Елеманова, фото: weproject.mediaӘкемнің жолы сәл бөлек болды. Дегенмен, екеуі де «Жас тұлпар» қозғалысының өкілдері еді. 1960-1970 жылдары олар қазақ жастарының сол буынына жатты. Олар қолдан келгенше жоғалып бара жатқан дүниені сақтап қалуға тырысты. Ауыл-ауылды аралап, мұра жинады. Бірақ ол мұра заттық емес еді: анам тірі жүрген музыканттарды жазып алып отырды.
Ал әкем Маңғыстауға барып, сәулет ескерткіштерін зерттеумен айналысты. Ол өзінің 25 жылын Түркістанға және Қожа Ахмет Ясауи кесенесін қалпына келтіру ісіне арнады.
Осындай ата-ананың перзенті болғаныма, әрине, қуанамын. Бірақ өкінішке қарай, бізде қазақ тілі күнделікті қолданыста болмады. Мен орыс мектебінде оқыдым, үйде де қазақша сөйлеген жоқпыз.
Мен – ана тілін білмейтін, кейін үйренуге тырысып жүрген көп қазақтың бірімін. Қазір мен бұл іске қайта кірістім.
Мен қазақ тілін өмірімде шамамен бес рет үйренуге талпындым. Алғаш рет 18 жасымда, ауылға барғанда кірістім. Сол кезде мен ештеңе түсінбейтінімді аңғардым. Бірде-бір сөзді білмедім. Кейін Алматыға қайтып келген соң, қайтадан ұмыта бастадым. Осылай бірнеше рет қайталанды.
Кейінгі жылдары қазақ тілін байыпты түрде үйренуге тырыстым. 2019 жылы қазақ тілі бойынша марафонға қатысып, үш ай бойы күн сайын тұрақты түрде оқыдым.
Қазір қызым Сүйінбике «Мамбет. Тіл мәселесі» атты фильм түсіріп жатыр. Осыған байланысты біз қазақ тіліне тереңірек ден қойдық. Қазақ тілінде фильмдер көреміз, бір-бірімізбен қазақша хат алмасамыз.
Әрине, қазір қазақ тілім бұрынғыдан әлдеқайда жақсарды. Бірақ сөйлегеннен гөрі жазу маған әлі де жеңілірек. Себебі, менде акцент бар, орысша акцентімнен ұяламын.
Менің жұбайым – үлкен жобаларымның іргетасын қалаушы
Менің жұбайым Қуаныш Базарғалиев – мен сияқты эксперименталды бағытта жұмыс істейтін суретші. Қуанышты мен тек өз шығармашылығымның ғана емес, балаларымыздың да шығармашылығының негізі, тірегі деп айта аламын.
Оның көптеген маңызды идеялары бар. Мысалы, «Қошқармүйіздер», «Барлық тулар қазақ болған кезде», «Барлық адамдар қазақ болған кезде» сияқты сериялары бар. Бұл жұмыстар қазақ өнерін түбегейлі өзгерткен туындылар деп есептеймін.
Алайда мен үшін ең бастысы – жолдасым әрдайым үлкен жобаларыма берік негіз жасап береді. Ол үнемі маған кенептердің қаңқасын дайындап, тартып, орнатып береді. Жұмыс орнымды мүмкіндігінше ыңғайлы етіп жасап қояды.
«Алматы үстіндегі аспан. Қанды Қаңтар» атты жұмыста ол аспанның барлығын желімдеп шықты. Мұқият қарасаңыз, жұмыстың жартысын алып тұрған – сол үлкен сұр аспан. Оны жасау үшін құрылыс сатыларына шығып, жоғарыда жұмыс істеуге тура келді. Бұл – өте ауыр еңбек.
Мен бұл істі жұбайымнан басқа ешкімге сеніп тапсыра алмадым. Себебі, мұндай жұмысты қалай жасау керек екенін сөзбен түсіндіру қиын. Ал ол суретші әрі серіктес ретінде мені жақсы түсінеді.
Біз арғы апаларымыздың атын білмейміз
Менен кейде «Целлофандық сурет» жобасының болашағы туралы сұрайды: «Бұл шығармашылық кезеңді аяқталған деп санауға бола ма?». Дегенмен мен оны тоқтата алмаймын. Бұл жұмыс тек Қазақстанда ғана емес, шетелде де қызығушылық тудырды және оған ізбасарлар табылды.
Жоқ, мен «Целлофандық сурет» жобасы аяқталған деп ойламаймын. Керісінше, ол жалғасуда, мен тоқтамаймын, себебі пакеттер әлі де көп, олар таусылмайды. Жаңа мүмкіндіктер де әрдайым ашылып отырады. Дәстүрлі техникаларға қайта оралу керегін түсінбеймін, оның қажеті жоқ деп есептеймін. Сонымен қатар, «Целлофандық сурет» үлкен резонанс тудырған жоба.
Өз көрмелерім өтетін көптеген елде үнемі мастер-класстар өткіземін. Мені осыған жиі шақырады. Бірақ әлі ешбір нақты ізбасарын көрген жоқпын. Амбициясы бар суретшілер көбінесе: «Бізге сенің техникаң қажет емес. Ол Сәуле Сүлейменоваға тән. Біз өз стилімізді табамыз» дейді. Ал балалар әрдайым ашық, олар бәрін қабылдайды.
Жалпы «Целлофандық сурет» жобасының аяқталғаны туралы сұрақтар жаңа балбалдар жобамызға байланысты туындаған шығар. Бұл жоба тарих пен өнерді жақсы көретін адамдардың назарын аударады. Бірақ жобаны әлі жариялау ерте. Біз оны наурызда Медеу паркімен бірге таныстырамыз.
Мен бұл жобаның бірнеше жылға созылатын ауқымға ие болғанын қалаймын. Өйткені, биыл да мен жаңа балбалдар жасаймын және тоқтамаймын.
Шын мәнінде бұл «Жеті апа» идеясы, яғни жеті ана. Біз бәріміз Жеті ата туралы білеміз, әр қазақ өз шежіресін жатқа біледі. Бірақ арғы апаларының есімін ешкім білмейді. Көбінесе, тек өз әжеміздің атын ғана білеміз. Сондықтан бұл жоба барлық аналарға арналған.
Қазіргі уақытта менің айта алатыным осымен шектеледі. Ал ресми хабарламаны наурызда жасаймыз.
Дайындаған
Темірлан Қуспаев, BM.KZ