Нью-Йоркте өтіп жатқан БҰҰ Бас ассамблеясы аясында Украина президентінің мәлімдемесі бүгінгінің кішігірім саяси сенсациясына айналды. Владимир Зеленский Ресей президенті Владимир Путинмен келіссөздерді Қазақстанда өткізуге дайын екенін айтты.
Әзірге Ақорда Украина көшбасшысының сөзіне реакция білдірген жоқ. Ал Кремль Ресей президентінің баспасөз хатшысы Дмитрий Песковтың аузымен украиндар «ұсыныстарын тым көп айтып жатқанын», Қазақстан аталмай тұрып, Ресей үшін «мүлде қолайсыз» саналатын елдерді де атағанын жеткізді.
BM.KZ тілшілері Қазақстанның соғысып жатқан екі ел арасындағы келіссөздер үшін диалог алаңына айналу мүмкіндігі жайлы сарапшылар пікірін сұрап білді.
ЖСДП төрағасы, Мәжіліс депутаты Асхат Рахымжановтың айтуынша, Зеленскийдің бұл мәлімдемесі біздің ел үшін оң белгі.
«Алайда күштердің қалай бөлінгенін қарау керек. Қазіргі жағдайда Ресей үшін бастысы – АҚШ, Қытай және басқа да державалар сияқты жаһандық ойыншылармен келіссөздер, өйткені күштердің тепе-теңдігі мен соғыстың барысына солар ықпал ете алады. Сонымен бірге, Қазақстанның ірі халықаралық келіссөздер өткізуде тәжірибесі бар. Біздің елде Иранның ядролық бағдарламасы бойынша көпжақты келіссөздер (т. б. «астаналық кездесулер»), сондай-ақ Сирия бойынша бейбіт келіссөздер өткен. Бұл мысалдар Қазақстанның ең күрделі қақтығыстардың өзінде тиімді әрі бейтарап диалог алаңын ұсына алатынын көрсетеді. Астананы ықтимал кездесу орны ретінде атау – Қазақстанға деген сенімі мен еліміздің бітімгерлік әлеуетін мойындауды білдіреді. Бұл біздің республикамыздың халықаралық беделін жауапкершілігі бар делдал ретінде нығайта түседі. Оның үстіне, бұл өзге де соңғы халықаралық оқиғалар аясында болып отыр (Астанада әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлері съезінің өтуі, БҰҰ Бас Ассамблеясында Қазақстан президенті Тоқаевтың сөйлеген сөзі). Сонымен қатар, ЖСДП Социалистік интернационалдың мүшесі ретінде, мен өзім партия мүшесі ретінде әрдайым дипломатиялық шешімдерді, соғыс қимылдарын тоқтатуды және адам өмірін қорғауды жақтап келеміз. Диалогқа арналған кез келген мүмкіндік, ол бірден нәтижеге әкелмесе де болашақтағы бейбітшілік пен өңірдегі тұрақтылық үшін маңызды», — деді Асхат Рахымжанов.
Саясаттанушы Жұмабек Сарабеков әзірге Зеленский мен Путин арасындағы «жеке саммиттің» өтуі неғайбыл деген пікірге бейім.
«Бұл туралы Ресей тарапы да бірнеше рет мәлімдеген, соның ішінде Сыртқы істер министрі Сергей Лавров. Путиннің баспасөз хатшысы Дмитрий Песков та бұл мәселе қазір күн тәртібінде тұрмағанын айтқан. Өйткені Мәскеу мен Киев арасындағы негізгі қайшылықтар еңсерілген жоқ», — деп атап өтті спикер.
Соғысушы тараптар басшыларының Астанадағы өтуі мүмкін кездесуінен Қазақстан үшін қандай артықшылық болуы мүмкіндігіне тоқтала келе, саясаттанушы басты нәтиже бір сәттік пайдаға байланысты болмайтынын айтты.
«Жағдайды бейбіт жолмен реттеу Қазақстанның негізгі жетістігі болар еді. Яғни, мұнда жалпы алғанда кездесу қай жерде өтетіні емес, оның қалай және қашан өтетіні маңыздырақ. Шын мәнінде бұл мәселеде тапшылық жоқ. Бүгінде келіссөз өткізу үшін өз аумақтарын ұсынатын ел көп, мәселен Түркия, Таяу Шығыс мемлекеттері, бірқатар Еуропа елі және Беларусь. Сондықтан Қазақстанның басты мақсаты мұнда қандай да бір саяси ұпай жинау емес, ең алдымен бейбіт реттеуге жедел түрде ықпал ету болуы керек», — деп қорытындылады Жұмабек Сарабеков.
Саясаттанушы Ғазиз Әбішев Зеленскийдің Путинмен Қазақстанда кездесу мүмкіндігі жөніндегі сөзін «асыра мәлімдеу» деп санайды.
«Өйткені ол (Зеленский – BM.KZ) Путиннен кездесуден үмітін үзіп отыр. Меніңше, Қазақстан кездесу орны ретінде белгіленсе де ол бәрібір болмайды. Себебі екі ел де ықтимал қарсыластардың аумағында кездесуден бас тартады, яғни өзге блоктарға кіретін мемлекеттердің аумақтарында. Мысалы, Путин НАТО елдерінің аумағында Зеленскиймен кездескісі келмейді, сондықтан оның Парижде, Берлинде немесе Лондонда кездесу өткізетінін де күмәнданамын, өйткені бұл елдер Украинаны қолдап отыр. Ал Зеленский үшін Қазақстанның ҰҚШҰ-ға мүше болуы принципті мәселе болуы мүмкін. Сондықтан формалды тұрғыдан ол Минскіде, Астанада немесе Бішкекте онымен кездескісі келмейтін шығар», – деді Ғазиз Әбішев.
Саясаттанушының пікірінше, Қазақстанды Путинмен кездесу орны ретінде атау — Украина президентінің саяси ұпай жинау талпынысы.
«Қазір Зеленскийдің Путинмен кездесуге көбірек мүдделі екенін түсіну керек, себебі оған батыстағы одақтастары қысым көрсетіп отыр. PR тұрғысынан алғанда, Путинмен кездесу Зеленскийдің легитимдігін айтарлықтай күшейтер еді. Сондықтан ол бұл жерде «мен тіпті Астанада кездесуге дайынмын, қараңыздаршы, қаншалықты қалаймын, ал ол бас тартып отыр» деп айту арқылы саяси ұпай жинап отыр деуге болады. Зеленский Путиннің келіспейтінін анық біледі. Өйткені Путин Зеленскийді легитимді президент деп санамайды әрі қазіргі жағдайда кез келген жерде Путин мен Зеленский арасындағы кездесу Зеленскийге қатты пайда әкеледі де Путин үшін кері әсер етеді. Сондықтан бұл шынайы нәтижеге бағытталған қадамнан гөрі, символикалық ишара немесе асыра айтқан мәлімдеме деп ойлаймын», — дейді саясаттанушы.
Саясаттанушы Айдар Әміребаев Ресей мен Украина президенттерінің Қазақстанда кездесу мүмкіндігін жоққа шығармайды.
«Қазақстанның Ресеймен де, Украинамен де жақсы қарым-қатынасы бар. БҰҰ Бас сессиясы аясында біздің президент Владимир Зеленскиймен кездескен болатын. Сол кезде бұл мәселелер көтеріліп, оң реакция алғаны анық. Менің ойымша, Қазақстан осындай шараларды өткізуге қолайлы алаң. Біздің елдің медиаторлық тәжірибесі бар. Қазір бірқатар неміс сарапшысы Қазақстанды орта держава деп есептейді. Егер біз орта держава болсақ, оны дәлелдейтін факторлардың бірі — халықаралық қатынастардың конструктивті дамуына беделді ықпал ете алуымыз», – деді саясаттанушы.
Ол сондай-ақ, егер Қазақстан келіссөздер алаңына айналса, бұл елдің беделін арттыратынын атап өтті.
«Бұл Қазақстанның халықаралық құқық нормаларын басшылыққа ала алатынын көрсетеді. Ал бұл, өз кезегінде, инвестициялық мүмкіндіктерді де ашады, яғни мемлекетімізге соғысқа емес, бейбітшілікке үлес қосатын ел ретінде көбірек сенім артады», — деді Айдар Әміребаев.
Қазақстанда өтуі мүмкін келіссөздердің соғыстың барысына ықпалы туралы спикер ұстамды болжам жасады.
«Шынайы жағдайға келсек, тараптардың ұстанымдары әр түрлі. Мысалы, Ыстамбұл келіссөздерін, оған дейінгі Минск келісімдерін еске алсақ, олардың жан-жақты келісімге дайын еместігі байқалады. Көбінесе әскери тұтқындармен алмасу, белгілі бір гуманитарлық мәселелерді шешу, гуманитарлық дәліздер құру туралы әңгіме болуы мүмкін. Әзірге толыққанды келісімге қол жеткізуге алыс сияқты», — деп болжады сарапшы.
Саясаттанушы, «Кемел Арна» қорының директоры Замир Қаражанов Украина мен Ресей президенттері Қазақстанда кездесуі әбден мүмкін деп санайды.
«Қасым-Жомарт Тоқаев шамамен жылына 4 рет Зеленскиймен телефон арқылы сөйлесіп отырған. Бұл, негізінен, біздің елдер арасындағы дипломатиялық қатынастардың орнаған күндеріне орайласқан келіссөздер болатын. Украинамен телефон арқылы келіссөздер белгілі бір кезеңділікпен және салыстырмалы түрде тұрақты түрде жүріп отырды. Әрине, Путинмен тек телефон арқылы емес, тікелей кездесулер де болып тұрды. Осы тұрғыдан алғанда Қазақстан екі тараппен де тең дәрежеде қатынас ұстап келеді», — деп атап өтті Замир Қаражанов.
Ал келіссөздердің бола қалған жағдайда оның мазмұнына қатысты саясаттанушы ұзаққа созылатынын атап өтті.
«Келіссөздер бірнеше кезеңнен тұратын шығар. Оған көптеген тараптың қатысуы қажет болады. Өзіңіз де көріп отырсыз, Еуропа қақтығысты реттеуге қызығушылық танытып отыр. Қытайдың да өз ұстанымы бар. Сондықтан Қазақстанда кездесіп, бірден келісімге қол қояды деп үміттенудің қажеті жоқ. Ал Трамптың бұл мәселені шешуге талпынысы ешқандай нәтиже берген жоқ. Ол, негізінен, мәселені Украина есебінен, әлсіз ойыншы есебінен шешкісі келді. Яғни оны қарсылық көрсетуді, қарулы түрде қорғануды доғаруға мәжбүрлеу арқылы «міне сіздерге — бейбітшілік» дегенді қалады. Бірақ ондай бейбітшілік мүлде әділетсіз болар еді. Тіпті егер сондай келісім жасалған күннің өзінде ол болашақта одан да үлкен мәселеге әкелетін еді. Сондықтан ең жақсы келісім — бұл әртүрлі тараптардың пікірін, ұстанымын ескеретін және осы уағдаластықтарды орындауға олардың дайындығын қамтитын теңгерімді келісім», — деді Замир Қаражанов.
Материалды дайындағандар:
Ербол Тұрымбет,
Нұрзат Кәрім,
Темірлан Құсбаев,
BM.KZ