Қазақстанда қатты тұрмыстық қалдықтар полигонының басым бөлігі толып кеткен, экологиялық және санитарлық талаптарға сай келмейді. 2024 жылдың қорытындысы бойынша республикада 2 973 полигон мен қоқыс үйіндісі бар. Оның тек 608-і ғана талапқа сай келеді, бұл жалпы санның 20,4%-ы.
Павлодар облысында 321 қоқыс алаңының 5-еуі ғана талапқа сай
Мамандардың айтуынша, полигондардың көбі толған, сондықтан рекультивациялау, яғни қалпына келтіру жұмыстары қажет.
«Кейбір дерекке сәйкес, елімізде 130 млн тоннадан астам қатты қалдық бар. Олар қазір шіріп, біршамасының беті жабылған. Орта есеппен алғанда қазір жыл сайын 4,5-4,8 млн тонна қалдық шығады», – дейді Экология және табиғи ресурстар министрлігі Қалдықтарды басқару департаменті директорының орынбасары Абылай Алмұханов.
Елімізде талапқа сай келмейтін полигоны көп өңірлер көшін Павлодар облысы бастап тұр. Мұнда 321 қоқыс алаңының тек 5-еуі, яғни, 1,56%-ы ғана стандартқа сай. Ал Солтүстік Қазақстанда 450 қалдық төгетін жер болса, оның 11-і ғана (2,4%) талапқа сай. Полигоны ең көп аймақ та осы теріскейге тиесілі. Антирекорд көрсеткішінің үшінші орнында Абай облысы тұр. Аймақта 170 қоқыс тастайтын орын болса, оның 6-ауының ғана құжаты толық жасалған. Бұл 3,5%-ды көрсетеді. Жауаптылар бұл жерді жауып тастауға негіз жоқ дейді. Себебі бастысы арнайы жер бөлінген.
«Бұл полигондарға жер бөлінген. Бірақ экологиялық талаптар бар бекітілген. Соған сай келмейді. Демек кейбір құжаттар жоқ. Бірақ елді мекен болғандықтан ол полигонды жаба алмаймыз. Шығып жатқан қоқысты жинау керек», – дейді Абылай Алмұханов.
Ал Астана мен Шымкент қалаларындағы, Түркістан (151) және Жамбыл (158) облыстарындағы барлық полигон экологиялық нормаларға сәйкес келеді.
Бірақ бұл қуантарлық жайт емес, себебі Атырау, Батыс Қазақстан, Түркістан, Солтүстік Қазақстан облыстарының және Шымкент қаласының полигонындағы жиналған қоқыс көрсеткіші 90%-дан асқан. Мамандар мәліметінше, жаңа нысандардың құрылысы республикалық және жергілікті бюджеттен қаржы бөлінбеуіне байланысты тежеліп тұр. Астана қаласындағы тұрмыстық қалдық 98%-ға жеткен, қоқыс орны лық толы. Бірақ тағы да қаражат бөлінбеуінен қосымша 3 ұяшық құрылысы басталмаған.
Жаңа қоқыс полигонын салу жайы сөзден аспай келеді
Үкімет бұл мәселені шешу үшін утилизациялық төлемге жүгінуді жөн керген.
«Премьер-министрі О.А. Бектеновтің Солтүстік Қазақстан облысына жұмыс сапары қорытындысы бойынша берген 2025 жылғы 20 ақпандағы №11-03/09-184 хаттамалық тапсырмасын орындау мақсатында Министрлік утилизациялық төлем есебінен ҚТҚ полигондарының құрылысын қарастыратын арнайы қаулы жобасын әзірледі. Қазір ол Үкіметтің қарауында», – делінген Экология және табиғи ресурстар министрлігінің хабарламасында.
Сонымен бірге 2023 жылы бекітілген іс-шаралар жоспарына сәйкес, елімізде 100 жаңа полигон салу, 8 қолданыстағы қалдық қоймасын кеңейту және 5 қоқыс алаңын рекультивациялау көзделген. Алайда бүгінге дейін жоспарланған 100 полигонның тек жетеуі ғана пайдалануға беріліпті.
Аймақтардағы жағдай әркелкі.
* Абай облысында 29 полигон салу жоспарланғанымен, әзірге Семей қаласы мен Ақсуат ауданында ғана жобалық құжаттама дайын.
* Ақтөбе облысында жоспарланған 6 полигонның 3-еуі іске қосылды.
* Қарағанды облысында Абай ауданы мен Балқаш қаласындағы нысандардың құрылысы 90%-ға жетті.
* Қостанай облысында Лисаков қаласында бір полигон толық аяқталды.
* Маңғыстау облысында 3 полигон салу жоспарланса, қазір тек Түпқараған ауданындағы нысан 2024 жылы пайдалануға берілді.
* Басқа облыстарда жобалық құжаттар бар болғанымен, көп жерде жұмыс қаржыландырудың жоқтығынан тоқтап тұр.
4,5 млн тоннаның төрттен бірі ғана өңделеді
Жылына 4,5 млн тонна қоқыс шығарылатын болса, соның қазір тек 25%-ы қайта өңделеді. Ал 2030 жылға дейін межені 40%-ға жеткізу жоспарда бар. Мамандар бұл көрсеткіш соңғы 10 жылда айтарлықтай көтерілгенін айтады.
«2016 жылы 1,8-2 пайызды құраған. Соған қарағанда динамика жақсы. Бұл өңірлердегі қайта өңдеу саласының көтерілгенін көрсетеді. Одан әрі бұл жобаны жүзеге асыру жалғасып жатыр. Негізі өңдеу бойынша ірі қалалар көш бастап тұр. Қарағанды, Қостанай облысында қайта өңдеу кешенді жұмыс істеп отыр. Бұл облыстар қайта өңдеуден жақсы жұмыс істеп келе жатқанмен, полигон жағынан ақсап қалады», – дейді Қалдықтарды басқару департаменті басшысының орынбасары.
Ал экологтар жиналған қалдықтан тез құтылудың жолы – қоқыс өртейтін зауыт салу екенін айтады. Соңғы 3 жыл көлемінде аталған зауыт елімізде салынады деген сыбыс бар. Оны жауаптылар да ақпараттан таратып жатыр. Алайда сол жаңалық әлі күнге сөз жүзінде келеді.
Полигондардың толып кетуі жерасты суларын ластайды
Белгісі эколог Болат Қасымов қоқыс өртейтін зауытты ертерек қолға алу керектігін алға тартады. Сонда қоқыс өртеп, энергия жинауға болады.
«Қалдықтарды кәдеге жарату мәселесі бізде көптен бері айтылып жүр. Оны кейінге қалдыруға болмайды. Көптеген елде қоқыс өртейтін зауытты осы мәселенің шешімі ретінде қарастырылады. Егер технология қатаң сақталып, сүзгілер уақытылы ауыстырылып, бақылау қатаң жүргізілсе, мұндай кәсіпорындар шынымен қауіпсіз жұмыс істей алады. Осылайша полигондарға түсетін салмақты азайтады», – деді.
Дегенмен, қауіптің бар екенін де жасырмайды.
«Регламенттен кез келген ауытқу немесе сүзгілерге кететін шығынды үнемдеу әрекеті улы заттардың ауаға таралуына әкеп соғады. Бұл адамдардың денсаулығына тікелей қауіп тудырады. Атап айтқанда, ластанған ауа онкологиялық және тыныс алу ауруларының өсуіне себеп болады. Қазақстанда бұл қауіп кейбір дамыған елдерге қарағанда жоғарырақ. Себебі бізде өндірістік мәдениет әлі жеткілікті деңгейде емес, қадағалау тиімділігі төмен, сондай-ақ жемқорлық тәуекелдері де бар», – дейді ол,
Оның сөзінше, бұл да уақытша шешім. Себебі жағуға жататын қоқыс көлемі бітсе, зауыт қаңырап бос қалады. Ондай жайт үшін қосымша жолдарды қарастыру маңызды көрінеді.
«Қазақстандағы қалдық көлемі энергияны тұрақты өндіруге жеткіліксіз. Бірнеше жылдан кейін мұндай нысандар шикізат тапшылығынан тоқтап қалуы мүмкін. Бұл аса қымбат жоба: құрылысы мен пайдалану шығындары өте жоғары. Демек кеткен шығынды жаппауы мүмкін. Мұндай кезде, қалдықтардың бір бөлігін цемент зауыттарында баламалы отын ретінде пайдалану әлдеқайда қолжетімді әрі экологиялық таза жол саналады. Мұндай тәжірибе әлемде бар және оны Қазақстанның кейбір өңірлерінде енгізуге болады», – дейді Болат Қасымов.
Экологтардың пікірінше, полигондардың толып кетуі жерасты суларының ластану қаупін арттырып, тұрғындардың денсаулығына төнетін қатерді күшейтеді. Сондықтан жаңа нысандар салу мен қайта өңдеу кезек күттірмейтін мәселеге айналған.
Әсел Мәдәліқызы
Шымкент
BM.KZ