Астана. 26 қыркүйек. BM.KZ – Жұма күні таңертең Қазақстанның ақпараттық кеңістігін дипломатиялық саладағы күтпеген кадрлық өзгерістер дүр сілкіндірді. Ең алдымен, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Сыртқы істер министрі Мұрат Нұртілеуді қызметінен босатты. Артынша Қазақстанның АҚШ-тағы елшісі Ержан Әшікбаев өз орнынан кетті. Бұған дейін Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі көмекшісі қызметін атқарған Ержан Қазыхан Біріккен Ұлттар Ұйымындағы Қазақстанның тұрақты өкілі болып тағайындалды.
Мемлекет басшысы үшін стратегиялық маңызы бар сыртқы саясаттағы мұндай шұғыл шешімдер қоғамда түрлі пікір қайшылықтарын туғызды. Тоқаевтың жуырдағы АҚШ сапары сәтсіз болып, бұрынғы дипломатиялық команда тиімсіз деп танылды ма? Осы сұрақ төңірегінде BM.KZ Қазақстанның жетекші саясаттанушыларына жүгінді.
Саясаттанушы Ғазиз Әбішев қоғамды асығыс қорытынды жасамауға шақырды.
«Әрине, бір жағынан, бұл өзгерістерді АҚШ сапарымен байланыстырып, “бәрі ойдағыдай болмады, сондықтан министр де, халықаралық істер жөніндегі көмекші де, елші де қызметінен айырылды” деуге болады. Демек, бір нәрсе ойдағыдай болмаған. Мүмкін, Трамптың біздің Президентпен тек телефон арқылы сөйлесуге уақыты табылып, ал Мирзиёевпен жеке кездескен шығар. Бірақ, білесіздер ме, кәсіби сарапшылар мұндай ауыс-түйістердің аяқ астынан жасалмайтынын жақсы біледі», – деді ол.
Сарапшының пайымынша, Мемлекет басшысының қадамдарына әртүрлі тұрғыдан түсіндірме беруге болады:
«Бұл – жаңа міндеттерге арналған алдын ала жоспарланған кадрлық саясат. Әдетте мұндай шешімдер кем дегенде бірнеше апта бұрын дайындалады. Сонымен бірге өзгеше интерпретация да мүмкін: оларды сәтсіздіктен емес, керісінше АҚШ сапары осы команда жұмысының шыңы болды деп қабылдап, президент оларды жаңа бағыттарға жіберді. Яғни нәтиже бейтарап немесе оң тұрғыда бағаланды. Нақты себеп уақыт өткен соң ғана белгілі болады», – деп түйіндеді Ғазиз Әбішев.
Ал саясаттанушы Арсен Сәрсеков Мемлекет басшысының АҚШ сапарындағы «қатаң үнін» ерекше атап өтті.
«Менің ойымша, назар аударарлық жайт көп. Біріншіден, Қасым-Жомарт Тоқаевтың сапардағы сөздерінен әдеттегіден зілді үн байқалды. Оның сыны жеке бір жағдайға емес, тұтас Біріккен Ұлттар Ұйымына және Бас Ассамблеяның мерейтойлық дебаттарының ұйымдастырылу деңгейіне бағытталды. Президент 80 жылдыққа сай дайындық болмағанын ашық айтты. Бұған себеп – Дональд пен Мелания Трамп келгенде эскалатордың істен шығуы. Мұндай ашық наразылық Тоқаевқа тән емес қадам, бұл оның халықаралық институттар мен өз дипломатиялық командасына қойып отырған талабын күшейткенін көрсетеді», – деді сарапшы.
Оның айтуынша, Қазақстанның АҚШ-тағы елшісі Ержан Әшікбаевтың қызметтен кетуіне де осы себеп болып отыр.
«Елшілік мұндай сапарларда негізгі рөл атқарады. Егер президент ұйымдастыру деңгейіне ашық наразылық білдірсе, Вашингтондағы дипломатиялық миссияның жұмысына да сұрақтардың тууы қисынды», – деді Арсен Сәрсеков.
Сарапшы бұл кадрлық өзгерістерді тек АҚШ сапарымен шектеп қарауға болмайтынын атап өтті.
«Бұл өзгерістерге Қытайдағы ШЫҰ саммитіне сапар да ықпал етті. Себебі ауыс-түйістер тек сыртқы саясатпен шектелмей, ішкі бағытқа жауап беретін Президент Әкімшілігі құрылымына да әсер етті. Екі ірі сапардың қатарынан өтуі – бүкіл жүйе үшін күйзелісті сынақ болды. Қазір әлем терең турбуленттілік кезеңінде, енді ескі тәсілдер жаңа сын-қатерлерге сай келмейді. Сондықтан ықшам, икемді әрі жедел шешім қабылдау механизмдері қажет болды», – деді ол.
Арсен Сәрсеков Мұрат Нұртілеудің жаңа қызметін ресми тұрғыдан төмендеу деп бағалады.
«Ол министр мәртебесінен ғана емес, вице-премьер деңгейінен де айырылады. Бұл – үлкен әкімшілік ресурстан айырылу. Алайда бейресми тұрғыдан қарасақ, керісінше президентке жақындаудың белгісі болуы мүмкін. Кейде мемлекет басшылары ықпалды тұлғаларды нақты бағыттарда пайдалану мақсатымен қоғамдық және бюрократиялық қысымнан қорғап, аппараттық тартыстардан әдейі шеттетеді», – деді саясаттанушы.
Ол ақпараттық контексті де тілге тиек етті.
«Нұртілеу қысқа мерзім ішінде көп көзге түсіп, ықпалды саяси ойыншыға айналды. Бұл қоғамда да, элита ішінде де шиеленіс тудырды. Оған қарсы реакция белгілі бір мақаладан емес, жалпы ықпалының күшеюінен туындаған болуы мүмкін. Қорытындысында біз бірнеше деңгейлі құбылысты байқаймыз: халықаралық ұйымдастыру сапасына ашық наразылық, ел ішінде жаңа жұмыс форматтарын іздеу және билік басындағы күштердің қайта орналасуы. Мұның барлығы Қазақстанның кадрлық турбуленттік кезеңіне кіргенін аңғартады.Енді ауыс-түйістер өзгермелі әлемге бейімделудің басты құралына айналмақ», – деп қорытындылады Арсен Сәрсеков.
Материалды дайындағандар:
Ербол Тұрымбет,
Нұрзат Карим,
Темірлан Құсбаев
BM.KZ