Ұлыбританияда Meta Facebook пен Instagram қолданушыларына айына £2,99–3,99 (≈ 1 800-2 400 теңге) төлеп, жарнамадан құтылуды ұсынды. Осылайша жаңа табыс табу жолын ойлап тапты.
Әдетте лента құны ақылы жарнамаға «толып кетеді», яғни, сіз жарнаманың астында қаласыз. Оны бизнес төлеп жатыр. Сосын барып, дәл сол жарнаманы көргіңіз келмесе – ай сайын ақша төлеп құтылуыңызға болады. Қазақстаннан Meta-ның қанша табыс табатыны және сол табыстың қанша бөлігі біздің бюджетке түсетіні кім-кімге де қызық. BM.KZ редакциясы осы сауал төңірегінде өз зерттеуін жүргізді.
Тегін қызмет болмайды
Көпшілік Facebook пен Instagram-ды тегін деп ойлайды. Бірақ іс жүзінде кез келген әлеуметтік желіні қолданған сайын сіз уақытыңызбен, назарыңызбен және жеке деректеріңізбен «төлем жасайсыз».
Әрбір қойылған лайк, іздеу немесе хат жолдауыңыз сіздің жарнамалық профиліңіздің бөлшегіне айналады. Осы әрекеттер негізінде алдыңыздан қызығушылығыңызға сай жарнама шығады. Сондықтан кейде Instagram «ойыңызды оқып отырғандай» әсер қалдырады. Ол сіз туралы тым көп ақпарат біледі.
Ұлыбританияда Meta жаңа жүйе енгізді: енді Facebook пен Instagram қолданушыларының екі-ақ жолы бар. Біріншісі – әдеттегідей тегін пайдалану, бірақ жеке деректерің мен онлайн мінез-құлқың жарнамаға төлем ретінде жүреді. Екіншісі – айына шамамен 1 800–2 400 теңге төлеп, жарнамасыз, «таза» лентаны көру.
Бұл қадамды Meta өз еркімен жасаған жоқ. Оны жергілікті заңдар мәжбүрледі. Ұлыбританиядағы дербес деректерді қорғау туралы заң (UK Data Protection Act) бар, ол Еуропаның ортақ ережелеріне сүйенеді. Сол заңға сәйкес, әрбір қолданушыда нақты таңдау болуға тиіс.
Қазақстандағы ахуал
Қазақстанда премиум-жазылым жүйесі әзірге тек YouTube-та ғана бар. Ал Facebook пен Instagram-да әлі ондай балама жоқ. Демек, Meta-ның біздің елдегі басты табыс көзі — жарнама.
DataReportal деректеріне сәйкес, 2025 жылы Қазақстанда Instagram-ның 12,4 млн-ға жуық қолданушысы бар. Елдегі интернет-жарнама нарығы шамамен 160 млрд теңге (≈ $350 млн) деп бағаланады. Оның жартысына жуығы әлеуметтік желілер үлесінде, ал негізгі бөлігі Meta компаниясына тиесілі.
Яғни Қазақстандағы шағын бизнес әрбір жарнамаға бөлген қаржысының бір бөлігін тікелей шетелдік корпорацияның қалтасына құяды. Бірақ бір сұрақ бар: ол қаржы нақты қайда түседі?
Әлемдік тәжірибеде цифрлық алпауыттардың ақшасы көбіне салықтан қашуға қолайлы елдерге, мысалы Ирландияға аударылады. Онда ірі технологиялық компанияларға арнайы жағдай жасалған – табысын шоғырландырып, салығын барынша аз төлеуге мүмкіндік бар. Бірақ қазір мұндай схемаларға қатаң шектеу қойылып жатыр. Ең атышулы жағдайдың бірі – Facebook дауы: The Guardian дерегінше, компания 2010-2018 жылдар аралығында ирландиялық холдингтер арқылы 100 миллиард доллардан астам пайда тапқан. Алайда АҚШ-қа да, басқа елдерге де салық төлеуден жалтарған.
Шағын зерттеу: Meta Қазақстаннан қанша табыс табады?
Meta Қазақстан бойынша ресми қаржылық есептерді жарияламайды. Дегенмен BM.KZ редакциясы ашық деректерге сүйеніп өз есептеуін жүргізді:
* Аудитория бойынша: 12,4 млн қолданушы × орташа табыс (APAC аймағы бойынша $20–25/жыл) ≈ 65-85 млрд теңге.
* Жарнама нарығы бойынша: 160 млрд теңгенің жартысы әлеуметтік желілерде, ал басым бөлігі Meta-ға тиесілі ≈ 50-80 млрд теңге.
ҚР Қаржы министрлігіне қарасты Мемлекеттік кірістер комитетінің дерегінше, 2024 жылы шетелдік интернет-компаниялар «Google салығы» арқылы Қазақстанға 35 млрд теңгеден астам қаржы төлеген. 2025 жылдың алғашқы айларында түсім 23 млрд теңгеден асып кетті. Meta да осы тізімде – Google және Apple-мен қатар, ең ірі салық төлеушілердің бірі. Бұл оның біздің нарықтағы табысының аз емес екенін айғақтап тұрғандай.
Ескерту: бұл сандар BM.KZ редакциясының ашық деректерге (ҚМ МКК, DataReportal, Meta есептері) сүйеніп жасаған есептеулері. Meta ресми түрде Қазақстан бойынша қаржылық көрсеткіштерді жарияламайды.
Қорытынды орнына
Қазақстан жаһандық цифрлық жүйенің толыққанды бөлігіне айналды. Біздің деректеріміз бен жарнама бюджетіміз өзге елдердің экономикасын байытып отыр. Мәселен, Facebook бір кездері Ирландиядағы холдингтер арқылы 100 миллиард долларды айналдырып, салықтан жалтарды. Ақыры жанжал шығып, бұл схеманы жабуға мәжбүр болды. Ұлыбританияда реттеушілер өз сөзін өткізді: әлеуметтік желіні пайдаланғың келсе – не деректеріңмен төлейсің, не ақшаңмен.
Бізде ше? Қарапайым халықтан әр салық пен айыппұлды соңғы тиынына дейін өндіріп алады. Ал миллиардтаған кіріс әкелетін халықаралық корпорацияларға келгенде — мардымсыз салықпен шектелеміз.