BM KZ тілшісі мұнай сарапшысы Артур Шахназарянмен Венесуэлада болып жатқан оқиғалардың мұнай нарығына ықпалы туралы сөйлесіп, оның Қазақстан экономикасы үшін ықтимал салдарын бағалады.
2026 жылдың қаңтар айының басында АҚШ Венесуэлада арнайы әскери-құқықтық операция жүргізіп, ел президенті Николас Мадуроны қамауға алды. Бұл оқиға жыл басындағы ең маңызды геосаяси жаңалықтардың біріне айналды. Reuters пен Al Jazeera деректеріне сүйенсек, Вашингтон бұл әрекетті тек заң аясындағы шара ретінде ғана емес, сонымен қатар Венесуэланың мұнай саласын қайта құрылымдап, оған америкалық компанияларды тартуға мүмкіндік беретін қадам деп бағалап отыр.
Қазақстан үшін бұл жағдайдың маңызы Венесуэламен тікелей байланысты емес. Ең бастысы — бұл оқиғалардың жаһандық мұнай нарығына ықпалы. Венесуэлада орын алған өзгерістер Brent маркалы мұнай бағасына әсер етуі мүмкін, ал мұнай бағасының құбылуы Қазақстан бюджетінің кірістеріне және теңге бағамына тікелей ықпал етеді.
Неліктен мұнай нарығында дүрбелең болған жоқ
Операция үлкен резонанс тудырғанымен, қаңтардың алғашқы күндерінде мұнай бағасы айтарлықтай өзгерген жоқ. Brent маркалы мұнайдың баррелі шамамен 60 доллар деңгейінде сақталды.
Мұның басты себебі — әлемде мұнай жеткілікті мөлшерде өндіріледі. Reuters сарапшыларының айтуынша, қазір нарықта мұнай ұсынысы сұраныстан көп. Венесуэланың жаһандық өндірістегі үлесі өте аз — 1 пайызға да жетпейді. Оның үстіне, Венесуэладан келетін ықтимал тәуекелдердің орнын басқа елдер оңай толтыра алады. Қосымша мұнай көлемдері АҚШ, Бразилия, Гайана және Канада сияқты елдерден тұрақты түрде түсіп жатыр.
Халықаралық энергетика агенттігінің болжамы бойынша, 2026 жылы әлемде өндірілетін мұнай көлемі сұраныстан тәулігіне 2–3 миллион баррельге дейін артық болуы мүмкін. Сонымен қатар, ОПЕК+ елдері бұған дейін өз еркімен енгізген өндіріс шектеулерін біртіндеп жеңілдете бастады. Осындай жағдайда нарық Венесуэладағы жағдайды мұнай тапшылығына әкелетін үлкен қауіп ретінде емес, ұзақ мерзімде әсер етуі мүмкін факторлардың бірі ретінде ғана қабылдап отыр.
Венесуэланың маңызы мұнай көлемінде емес, қалыптасқан жағдайдың өзінде
Al Jazeera 2026 жылғы 5 қаңтардағы талдауында Венесуэланың рөлі өндіріс көлемімен өлшенбейтінін атап өтеді. Ең бастысы — мұнайдың түрі мен саяси мәні. Венесуэлада өндірілетін мұнай ауыр әрі аса ауыр санатқа жатады. Мұндай мұнай АҚШ-тың Мексика шығанағы маңындағы мұнай өңдеу зауыттары үшін өте қажет. Сондықтан ол ең алдымен Канададағы мұнай құмдарынан алынатын мұнаймен тікелей бәсекелес болып отыр.
Тағы бір маңызды қыры — бұл жағдайдың өзі. АҚШ Венесуэладағы оқиғалар арқылы мұнай нарығына ықпал етудің жаңа үлгісін көрсетті. Яғни, Вашингтон тек санкция салу арқылы ғана емес, мұнайды тасымалдау жолдарына, қаржылық есеп-айырысуларға және саланы басқаруға тікелей араласу арқылы да нарықтағы жағдайды өзгерте алатынын аңғартты.
Неліктен Венесуэла Қазақстанға бәсекелес емес
Бұл мәселе тәуекелдерді дұрыс бағалау үшін өте маңызды. Мұнай сарапшысы әрі Атырау мұнай өңдеу зауытының экоомбудсмені Артур Шахназарянның айтуынша, Қазақстан мен Венесуэла бір-бірімен бір нарықта бәсекеге түспейді, өйткені олардың экспорт бағыттары мүлде бөлек.
«Венесуэла мен Қазақстанның мұнай экспорттау жолдары қиылыспайды. Венесуэла мұнайы — ауыр және аса ауыр, тіпті битумға жақын. Ал Қазақстан негізінен жеңіл, күкірт мөлшері төмен CPC Blend қоспасын және орташа ауыр маркаларды сатады. Бұл мұнай түрлерінің өз сатып алушылары бар, әрқайсысы өз нарығында сатылады», — деп түсіндіреді Шахназарян.
Сондай-ақ сарапшы «әлемде бір ғана ортақ мұнай нарығы бар» деу дұрыс емес екенін айтады. Іс жүзінде мұнай саудасы логистика мен порттарға байланысты бірнеше аймақтық нарыққа бөлінеді. Сондықтан Венесуэланың бұрынғы негізгі нарығы болған АҚШ-қа қайта оралуы мұнай бағасын автоматты түрде құлдыратады деу негізсіз.
Қазақстан үшін нақты тәуекел неде
Қазақстан мұнайдан түсетін кірістерге қатты тәуелді, ал мұнай бағасы елдің бюджетіне тікелей әсер етеді. Ел мұнай бағасын Brent маркалы фьючерстерге қарап есептейді. Сол бағадан өндіруші мемлекет салығы (НДПИ), роялти және бюджетке түсер ақша есептеледі.
Артур Шахназарянның айтуынша, «Қазақстан Brent фьючерстеріне тәуелді. Сол бағалардан салықтар мен бюджет үлестері есептеледі. Сондықтан доллар бағамы мен АҚШ Федералдық резервінің шешімдері кейде жеке мұнай жеткізушілерінен гөрі мұнай бағасына көп әсер етеді».
Венесуэладағы жағдай мұнда әсер етеді: ол нарыққа «төменгі баға шегін» белгілейтін фактор болып отыр. Сарапшылардың болжамынша, орта мерзімді перспективада Brent бағасы барреліне $55–65 аралығында тұрақталуы мүмкін.
Зерттеулер көрсеткендей, Қазақстандағы мұнай бағасы мен ЖІӨ арасындағы байланыс өте күшті — 0,7-ден жоғары. Мұнай-газ секторы бюджет кірістерінің негізгі көзі болғандықтан, баға ұзақ уақыт төмен болса, бұл ел экономикасына елеулі әсер етеді.
Негативті сценарий: бюджет пен теңге
Мұнай нарығы қазір белгісіз, сондықтан Қазақстан бірнеше мүмкін сценарийге дайын болуы керек. Тіпті негізгі болжамдар орындалмаса да, нашар сценарийді ескерген жөн.
Артур Шахназарянның айтуынша: «Қазақстан $60 деңгейіндегі мұнай бағасына дайын. Бірақ егер баға ұзақ уақыт $55 деңгейінде қалса, онда мемлекеттік инвестицияларды қысқарту немесе Ұлттық қордан қосымша қаражат тарту керек болады. Біз әрқашан сәттілікке сенбей, қиын жағдайға дайын болуымыз керек».
Тағы бір мәселе — теңге бағамы. Теңге көбінесе мұнай бағасына байланысты өзгереді, нақты қанша мұнай экспортталатынына емес.
Венесуэладағы оқиғалар 2026 жылы бірден мұнай дағдарысына әкелмейді. Бірақ олар нарыққа жаңа белгі берді: әлемде мұнай жеткілікті, геосаяси факторлардан туатын баға үстемдігі азайып жатыр, ал ресурстарды күшпен бақылау саяси құрал ретінде қайта мүмкін бола бастады.
Қазақстан үшін басты сынақ — бір реттік оқиға емес, нарықтағы баяу өзгеріс. Мұнай бағасының төменгі шегі тұрақтанып, бюджет қатаңдайды. Сол себепті ел алдын ала дайындалып, қиын жағдайға бейімделуі керек.
Диана Ыдырыс,
BM.KZ