Астана. 17 қыркүйек. BM.KZ – E-Tamga жаңа жүйесі нені білдіреді, ол кімдерге әсер етеді және іскерлік ортада неге қызу талқылауға түсті?
2026 жылдан бастап Қазақстанда қосылған құн салығы (ҚҚС) бойынша жалған операциялармен күресу және ашықтықты арттыру мақсатында әзірленген E-Tamga электронды бақылау жүйесі енгізіледі. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл өзгеріс ең алдымен бухгалтерияға қатысты болса да оның салдары көптеген компанияларға — әсіресе шағын және орта бизнеске әсер етуі мүмкін.
E-Tamga дегеніміз не?
E-Tamga — электронды шот-фактуралардың (ЭШФ) дұрыс рәсімделуін бақылайтын автоматтандырылған жүйе. Жаңа тәртіпке сәйкес, егер компания белгілі бір критерийлерге сәйкес келсе, ол ЭШФ жазбас бұрын арнайы салықтық шотқа ҚҚС сомасын алдын ала енгізуі тиіс. Мұндай тетік «ҚҚС-ты аванспен төлеу» деп аталады.
Басқаша айтқанда: алдымен салықты төле, содан кейін тауарды немесе қызметті сат.
Алғашқыда кімдер аванс төлеуге тиіс болды?
Қаржы министрлігі бастапқыда ҚҚС-ты алдын ала төлеу тізіміне мынадай санаттағы компанияларды енгізуді жоспарлаған:
- жаңадан тіркелген ҚҚС төлеушілер;
- қатысушылар құрамын толықтай өзгерткен заңды тұлғалар;
- ЭШФ жазу құқығы қайта берілген компаниялар;
- расталмаған айналым туралы хабарлама алғаннан кейін ЭШФ-ты қайтарып алған компаниялар.
Не өзгерді?
Кәсіпкерлердің көптеген өтінішінен кейін, оның ішінде президенке жолданған ашық хаттан соң Қаржы министрлігі бастапқы ұстанымын қайта қарады. Кәсіпкерлердің белсенділігі мен салалық бірлестіктердің қолдауымен ҚҚС авансын төлеуге тиіс компаниялар тізімі қысқартылды.
Қазір бұл тетік тек салық органдары жалғандық белгілерін көрсеткен хабарламадан кейін ЭШФ-ты қайтарып алған компанияларға қолданылады. Егер компания түсіндірме берудің орнына шот-фактураны қайтарып алуды таңдаса, келесі мәміледе ол алдын ала ҚҚС сомасын енгізуге міндетті болады.
Бұл неліктен маңызды?
Бұл тәсіл жалған ЭШФ санын азайтып, салық әкімшілендіруінің ашықтығын қамтамасыз етуге бағытталған. Алайда іскерлік орта бірқатар ықтимал салдарға алаңдаулы:
- компаниялар айналым қаражатының тапшылығына тап болуы мүмкін, әсіресе төлемді кейінге қалдырып жұмыс істейтіндер үшін;
- пайдаланылмаған ҚҚС сомаларын қайтару механизмі практикада әлі реттелмеген;
- тәуекел аймағына компанияларды енгізу критерийлері әлі де түсініксіз.
Сарапшы пікірі
ҚҚС-ны аванспен төлеу тәсілін қайта қарауға белсенді атсалысқандардың бірі — Uchet.kz платформасының негізін қалаушы, экономист Максим Барышев болды. Ол Қаржы министрлігімен келіссөздерге қатысып, кәсіпкерлер мүддесін қорғауда маңызды рөл атқарды.
Оның айтуынша, бастапқыда аванс төлеу әлдеқайда кеңауқымды компанияларға қолданылмақ болған. Бірақ бизнес пен кәсіби бірлестіктердің араласуынан кейін тізім қысқарып, тетік тек ЭШФ-ны қайтарып алғандарға ғана қолданылатын болды.
«Маңыздысы — аванс автоматты түрде емес, тек анықталған тәуекелдер негізінде қолданылады. Бұл ретте салық төлеушіге алдымен түсіндірме беру мүмкіндігі беріледі. Егер ол түсіндірмеден бас тартып, ЭШФ-ты қайтарып алса — сонда ғана ҚҚС авансын төлеу механизмі іске қосылады», — деп түсіндіреді Барышев.
Ол бұл өзгерістер бизнес пен мемлекет арасындағы ашық диалогтың нәтижесі екенін атап өтіп, «естуші мемлекет» қағидаттары басқа да салықтық бастамаларда көрініс табады деген үмітін білдіреді — мысалы, B2B жеңілдетілген режим мәселесінде.
Қорытынды
Егер компания ЭШФ-ны қайтарып алмаған және расталмаған айналым туралы хабарлама алмаған болса, қазіргі жағдайда E-Tamga жүйесі оған әсер етпейді. Дегенмен бизнеске Қаржы министрлігінің түсіндірмелерін мұқият қадағалап, әкімшілендіру тәртібіндегі өзгерістерді бақылап отырған жөн.
Анық болып отырғаны — Қазақстандағы салық жүйесін реформалау күрделі өтіп жатыр: автоматтандыру, бақылауды күшейту және мемлекет пен бизнес арасындағы сенімнің әлі толық орнықпауы тоғысқан кезеңде. E-Tamga жүйесі — осы үдерістің бір ғана бөлігі. Оның түпкілікті тиімділігі мен әділдігі тек тәжірибе жүзінде айқындалмақ.
Диана Ыдырыс,
Шымкент
BM.KZ