Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі мен мәдениетінде айрықша орын алатын құрақ көрпе тек тұрмыстық бұйым ғана емес, ұрпақтар сабақтастығын, ұлттың көркемдік танымын, қолөнер дәстүрін танытатын ерекше өнер түрі. Соңғы жылдары осы рухани мұраны жаңғырту мақсатында қолға алынған «Аламан құрақ» жобасы ел ішінде кеңінен қолдау тауып, ұлттық болмыстың жарқын көрінісіне айналды. Бұл жобаның жетекшісі Нұргүл Абайхан 2023 жылы 200 құрақшымен, 2024 жылы 450 құрақшымен Гиннесс рекордтар кітабына енген. Ал 2025 жылы Алматы қаласында Медеу мұз айдынында 660 құрақшы, 660 құрақ көрпе жайып әлемдік рекордты жаңартқан. Сонымен қатар, «Алма жастық» инсталляциясы қойылды.
Бәрі қуыршақтарға киім тігуден басталған
Нұргүл Абайханның айтуынша, қолөнер саласына келуі кішкентайында ең әуелі қуыршақтарға киім тігуден басталған. Кейін мектеп табалдырығын аттаған соң, еңбек сабағында тігін тігіп машықтанған. Одан соң оқуға түсіп, бастауыш сынып мұғалімі мамандығын тәмамдаған. Сабақ барысында балаларға матадан ойыншық тігіп, шағын киімдер дайындап жүрген.
Уақыт өте келе нағашы апасының қолөнер бұйымдары санасынан кетпеген. Нағашы апасы қолы епті, оюды еш сызбасыз-ақ қиып, бұйымдарға жапсыра беретін шеберлігі болған. Кейін келін болып түскенде де өнерден қол үзбеген. 90-нан асқан енесі де көрпенің пішінін жасауды және өзге де қолөнерді үйреткен. Сөйтіп, қай ортаға барса да өнерге жақын адамдардың арасында жүрген. Анасы да үнемі қолөнермен айналысып, үйдегі бұйымдарды тігіп, кейде жаңартып отырған. Әсіресе, Наурыз мерекесінде үйге жаңа нәрсе ену керек деп, жаңа дүниелерді тігуді әдетке айналдырған.
«Ең алғашқы құрақты 21 жасымда құрадым. 18 жасымда бір жаятын көрпелер тіктім. Ал 21 жасымда алғашқы құрағымды жұлдыз құрақтан бастадым. Кейін отбасым, жұмысым болып, кішкене қол үздім. Бірақ тігінді ешқашан тастаған емеспін. Одан кейін туған сіңілімнің жасауын толыққанды өз қолыммен тігіп шықтым. Келін болып түскен жерім, Қордай ауданы Сұлу төр ауылында талай қыздың жасауын тігіп, рахметін алғанмын», – дейді шебер.
«Аламан құрақтың» мақсаты не?
«Аламан құрақ» жобасының алғашқы қадамы 2022 жылы басталған. Сол жылдары қол жинап, бірден өз миссиясына кіріскен.
«Алғашқы жоба 2023 ші жылы 4 маусымда өтті. Жобаның миссиясы қазақтың құрағын әлемге таныту, қазақтың ауызбіршілігін, қонақжайлылығын және кеңпейілділігін көрсету, қазақтың құрағын әлемдік деңгейде брендке айналдыру болды», – дейді ол.
Айтуынша, қазір небір мықты құрақшылар бар. Бірақ, тұтынушының айтқанына көніп, солардың қалауы бойынша тігіп жүр. «Қыз жасауы» секілді бұйымдарды алатын болсақ, тапсырыс берушілер өздері үлгі беріп жатады. Алайда ең дұрысы, шеберлердің үлгісімен тіктіру екен. Өйткені, дизайнды дұрыс шығару, сол дизайнмен түстерін таңдау, дәстүрге сай етіп тігу – барлығы ойластырылған. Әсіресе, ең ерекше тұсы, құрақтың қолмен тігілуінде. Өйткені, машинамен тігудің арасында айырмашылық жер мен көктей.
«Құрақты жаңадан бастаған адамға бастапқыда қиындау болады. Ең бастысы, өлшемді дұрыс алса, ешқашан қиындық болмайды. Мата болған соң, ол қозғалады, қимылдайды, созылуы мүмкін. Сапалы дүние шығару, тәжірибемен келеді. Қолды үйрету керек. Менің үлкен тәжірибием бар. Отыз жылдан асыпты. Осы уақыт аралығында мемлекеттік қызметті де атқардым. Бірақ, осы жұмысымды ешқашан тоқтатқан емеспін. Бұл қолөнерге деген махабатым шығар. 2020 жылы инсульт алдым. Осы құрақ тігуге деген махаббаттан жазылдым десем де болады. Құрақ мені қайта тірілтіп, адам қатарына қосты», – дейді Нұргүл Абайхан.
Құрақтың көшірмесі базарда толып тұр
Шебердің айтуынша, елімізде салт-дәстүрді дәріптеу, қолөнерге көңіл бөлу әлі де ақсап тұр. Үкімет жүйелі түрде грант беріп келеді. Бірақ, әрқайсына бөлек-бөлек емес, үлкен орталық ашып, мемлекет көмекті сол жерге көрсеткенін қалайды.
«Барлық қолөнер бұйымдарын жасауды оқыту орталығы болғанын қалаймын. Сол жерде қолөнер бұйымдарын сататын жер болса, керемет болар еді. Егер орталық болса, басқа елдің де, халықтың да көзі үйренер еді. Бізде ондай орталықтар жоқ. Бұдан бөлек, сырт елге шығу, біз үшін үлкен қиындық тудырады. Өйткені, қымбат. Еш көмек жоқ дей алмаймын. Жергілікті жерде ғана қолдау бар. Басыбайлы мән бермей отыр. Тіпті, бізге қажетті заттар да өз елімізде шығарылмайды. Жіп, мата, ине секілді заттар шетелден келіп жатыр. Ал, біз өзіміздің елде ғана сұранысқа жұмыс істейміз. Базарларда біздің көрпе-төсектердің көшірмесі көп. Олар арзан. Біздікі қымбат. Халықтың қалтасы көтермейді. Бұл біз үшін қиындық тудырады», – дейді Нұргүл ханым.
Құрақ тігушілер қатары жыл сайын артып келеді
Тігіншінің сөзінше, бір қыздың жасауына көздің жауын алатындай етіп дайындауға орта есеппен 1 ай уақыт кетеді. Ал құрақ үлгілері ретінде ата-бабамыздан мұра болып қалған, ежелден келе жатқан қазақтың дәстүрлі «қошқар мүйізі» бар. Сонымен қатар, «ши құрақ» техникасымен де тігіледі. Кейіпкеріміз көбіне «ши құрақ» үлгісін қолданатынын айтады. Бұл тігіншілердің ортасындағы ең жоғарғы бағаланатын техникалардың бірі.
«Біздің жобамызда 8 жастан бастап 18 жасқа дейінгі балалалар бар. Мәселен, 2023 жылы 8-9 жастағы екі қыз қатысты. 2024 жылы бес құрақшы бүлдіршін қатысты. Ал биылғы жобамызда 6 жастан 18 жасқа дейінгі 45 бала қатысып, қуантып қойды. Әрине, арасында апаларына қолдау көрсету үшін келгендер де бар. Бірақ, мұның өзі көңілді жылытады. Бірақ, 6 жастағы қыз, сенсеңіз, өзі тікті. Сондықтан, бұлардың санасында қалады. Олар ары қарай құрақ өнерін жалғастырып, ұрапақтан ұрпаққа берілсе жақсы. Нақтырақ айтқанда, бірінші жылы 200 құрақшы, екінші жылы 450 құрақшы, биыл 650 құрақшымыз бар. Барлығын шәкірт деп айтпасам да, сол көрпелердің үлгісін тіккен артымнан ілескен үзеңгілестерім десем дұрыс болар. Олардың барлығы қазақтың құрағын әлемге танытуға атсалысып жүрген патриот жандар», – дейді кейіпкер.
Оның ендігі арманы, әр қазақтың үйінде бір бөлмесі қазақша жабдықталса, сол үйде нәрестелеріміз өсіп-өнсе деген тілегі бар. Сол қазақилықтың исі аңқыған бөлмені, құрақты көріп өскен жасөспірімдер ұлтжанды болып өсеріне сенімді.
Нұргүл Ерғалиқызы,
BM.KZ