Астана. 8 қазан. BM.KZ – Сейсенбі күні өткен Түркі мемлекеттері ұйымының (ТМҰ) XII саммиті түркі әлемі тарихындағы маңызды оқиға болды. Саммит қорытындысында қабылданған Габала декларациясы – Ұлы Тұранның қайта жаңғыруының бастауы болуы мүмкін. Әзербайжан тарихшысы әрі саясаттанушы Ризван Гусейнов осындай пікір айтты.
Әзербайжанның Габала қаласында өткен саммитке Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев қатысты. Мемлекет басшысы ұсынған бастамалар Қазақстанды түркі кеңістігіндегі жасанды интеллект пен цифрландыру орталығына айналдыруға бағытталған.
Саммит қорытындысы бойынша қабылданған декларацияның негізгі мақсаты – түркі әлемін Еуразиядағы дербес саяси және экономикалық орталыққа айналдыру.
«Түркі мемлекеттері ұйымының саммиті – бұл тек түркі әлемі үшін ғана емес, бүкіл Еуразия үшін тарихи оқиға. Қазір түркі елдері арасындағы ынтымақтастық барлық салада жаңа деңгейге көтеріліп келеді. Бұл үдеріс экономика, қорғаныс және қауіпсіздік, көлік пен транзит, байланыс, ғарыш және гуманитарлық бағыттар бойынша қарқынды жүріп жатыр. Габала саммиті мен қабылданған декларация түркі әлемінің даму жолын айқындап берді. Құжатта 2040 жылға дейінгі нақты мақсаттар мен міндеттер белгіленген. Әрбір түркі елінде осы мақсаттарды жүзеге асыруға жауапты министрліктер мен ұйымдар анықталып, нақты іс-қимыл тетіктері бекітілді», – дейді әзербайжандық саясаттанушы Ризван Гусейнов.
Сарапшының пікірінше, Ұлы Тұран – тек түркі халықтарын ғана емес, өзге де елдерді біріктіре алатын идея.
«Түркі халықтары әрдайым еркіндік пен тәуелсіздікті жоғары бағалап келген. Олар ешқашан басқа елдерге қысым көрсетпеген. Егер түркілерге ешкім шабуыл жасамаса, олар да соғыс бастамаған. Ал кімде-кім түркі халықтарына қарсы соғыс құралына айналса, кейін міндетті түрде соған өкінгенін тарих талай дәлелдеді.
Жақында болған мысал – Арменияның жеңілісі. Бұл елді кейбір күштер Әзербайжанға және жалпы түркі әлеміне қарсы құрал ретінде пайдаланды. Мақсат – Тұран кеңістігінің бірлігін болдырмау еді. Бірақ Әзербайжанның жеңісінен кейін бәрі өзгерді. Енді Тұранды біріктіру және нығайту бағытындағы процестер бұрын-соңды болмаған қарқынмен жүріп жатыр. Қазірдің өзінде Занзегур дәлізін салуды жеделдету жөнінде тарихи шешімдер қабылданды. Бұл дәліз Армения арқылы тұтас Тұран кеңістігін біріктіреді», – дейді Ризван Гусейнов.
Тарихшының айтуынша, бүгінде Тұран кеңістігін қалыптастыру мен дамыту үдерісінің басында үш мемлекет басшысы – Әзербайжан, Түркия және Қазақстан президенттері тұр.
«Бұл үдерісте кім басты рөлде деген сұрақтың өзі артық. Иә, жасы жағынан Түркия президенті Режеп Тайып Ердоған ақсақал саналады. Бірақ біз үштағанды көреміз: Түркия, Әзербайжан және Қазақстан Тұранның негізгі қозғаушы күші болып отыр. Сондай-ақ бұл істе Өзбекстан мен оның басшысының да рөлі айрықша. Ең маңыздысы – осы саммитте Түрікменстанның бірігу үдерісіне қосылғанын көру болды.
Қазақстан – ең үлкен түркі мемлекеті және геостратегиялық тұрғыдан өте маңызды аймақта орналасқан: Каспий теңізінен Қытай шекарасына дейін созылып жатыр. Сондықтан бұл жобаны Қазақстансыз жүзеге асыру мүмкін емес. Қазақстан бұл құрылымда осьтік, яғни негізгі бағыттаушы рөл атқарады. Ал Әзербайжан – байланыстырушы буын, өйткені ол Түркия мен Жерорта теңізінен басталып, Кавказ бен Каспий арқылы Қазақстанға жол ашады. Бұл – достық пен бауырластықтың, экономикалық ынтымақтастықтың кеңістігі», – деп түйіндеді саясаттанушы.
Ризван Гусейновтың айтуынша, Габала декларациясының маңызды тұстарының бірі – әскери-саяси және әскери-техникалық ынтымақтастықты тереңдету.
«Ең алдымен өз жобаларымызды қорғай алуға тиіспіз. Ал ғарышқа спутниктер ұшыру туралы бастамалар Тұран кеңістігінің өз ғарыштық бағдарламасын қалыптастырып келе жатқанын көрсетеді. Бұл – стратегиялық тұрғыдан аса маңызды қадам. Сондай-ақ гуманитарлық салаға да ерекше көңіл бөлу қажет. Бұл барлық түркі елдерінің латын әліпбиіне көшуі мен ортақ түркі тарихын жазу ісі», – деп қорытындылады саясаттанушы.
Темірлан Құсбаев,
Астана – Баку – Астана,
BM.KZ