Алдағы уақытта Көлік, Экология, Қаржы министрліктері толықтай виртуалды болуы мүмкін.
Елімізде жасанды интеллект министрлігі құрылатыны туралы жаңалыққа тамсанып жатқанда, Албаниядан тағы бір хабар жетті. Ол жақта ЖИ (жасанды интеллект) министрліктің өзін басқаратын болды. Балқан түбегіндегі жылдам өрбіген осы жайттардан соң біз де өз еліміздің жағдайына бейімдеп көрдік. Байқап қарасақ, мұндай сценарий бізде де алыс емес сияқты. Мұны IT-технологиялар саласының маманы Евгений Недельский де растайды.
Оның айтуынша, Қасым-Жомарт Тоқаевтың соңғы «цифрлық» Жолдауына сүйенсек, жағдай дәл осы бағытта дамып келеді, бірақ көптеген нюанс бар.
«Шетелдегі қандай да бір жаңалықты оқысам, әрқашан Қазақстандағы жоғары деңгейдегі цифрландыруды еске аламын. Оны шетелдік қонақтар бірнеше рет мойындаған. Албания адам басқаратын министрліктердің бірқатар функциясын ЖИ-ға біртіндеп беруді жоспарлап отыр. Бұл олардың ашықтығы мен объективтілігін арттырады. Мұндай тәжірибе Қазақстанда мүмкін бе? Иә, мүмкін, бірақ шектеулі форматта. Қазіргі сәтте мұны ауқымды міндеттері бар министрдің толыққанды орнын басу емес, пилоттық енгізу кезеңі ретінде қарастырған дұрыс», – деп атап өтті Евгений Недельский.
Эксперттің пікірінше, ЖИ-ді толыққанды «шенеунік» әрі бейтарап басқарушы ету үшін бірнеше шарт қажет.
«Біріншіден, «Цифрлық кодексті» әзірлеуді аяқтап, қабылдау керек. Екіншіден, «суперкомпьютерді» жаппай қолданысқа енгізіп, IT-инфрақұрылымды (есептеу қуаты, деректердің қауіпсіз қоймалары, сапа стандарттары) дамыту қажет. Үшіншіден, ЖИ мамандарын да, онымен жұмыс істейтін, шешімдерін бағалайтын әрі қадағалайтын кадрларды да дайындау маңызды. Сонымен қатар, алдымен орталық мемлекеттік органдар мен жергілікті атқарушы органдар деңгейінде пилоттық жобалар өткізіп, шимай-шатпақ міндеттерді ЖИ-ге беру керек. Тәуекелі ең аз және ең көп пайда әкелетін бағыттардан бастауға болады – мысалы, әкімшілік рәсімдер, бюрократия, деректерді өңдеу, мониторинг және т.б.», – дейді сарапшы.
Евгений Недельскийдің ойынша, Қазақстан алдағы 2-3 жылда Албания тәжірибесін мемлекеттік сатып алу мен бюджеттік әкімшілендіру саласында қолдануы ықтимал.
«Бірақ толыққанды «ЖИ-министрге» (міндеттері мен жауапкершілігі бар) әзірге дайын емеспіз. Барлық ықтимал тәуекелді азайту үшін дайындық жолынан өтіп, нормалар қалыптастырып, халықтың ЖИ-ге деген сенімін арттыруымыз қажет», – дейді ол.
BM.KZ тілшісінің «Қазақстандағы қай министрлікті ЖИ басқара алар еді?» деген сұрағына Евгений бірден бірнеше нұсқаны атады.
«Жақсы сұрақ! Әзірге ЖИ-ді «күштік» немесе саяси министрліктердің (қорғаныс, СІМ, ІІМ және т.б.) басына қоюға болмайды деп ойлаймын – ол жерде адами фактор тым көп, дипломатия мен жауапкершілік бар. Бірақ бірқатар салада «ЖИ-министр» шынымен тиімділікті арттырып, сыбайлас жемқорлықты азайта алады. Мысалы, мемлекеттік сатып алу және қаржы. Мұнда көптеген қағаз рәсімдер, тендерлер, тексерулер және сыбайлас жемқорлық тәуекелдері бар. Албания да дәл осы салада ЖИ-министрді іске қосты. Қазақстанда да ЖИ-ге тендерлерді автоматты тексеру, бюджетті талдау, шығыстар тиімділігін бақылау міндеттерін беруге болады. Сондай-ақ, ЖИ экология және табиғи ресурстар саласында да қолайлы. Шығарындыларды, суды, топырақты, климатты бақылау – ЖИ жақсы талдайтын деректер. Экологиялық тәуекелдерді болжауға, автоматты түрде заңбұзушылықтарды анықтауға (мысалы, спутник деректері немесе датчиктер арқылы) мүмкіндік береді. ЖИ көлік және логистика саласында да пайдалы болар еді. Көлік ағындары, кептелістер, логистика – үлкен деректерді қажет ететін міндеттер. Мұнда «ЖИ-министр» жол қозғалысы схемаларын, қоғамдық көлікті басқаруды, теміржол мен порттардағы логистиканы бақылап, оңтайландыру ұсынуы мүмкін», – деп болжам жасады Недельский.
Бұл салаларда деректерді өңдеу басты орында. Сондықтан ЖИ адамнан жылдамдық, дәлдік және бейтараптық бойынша асып түсе алады. Әрине, ЖИ-ді толық бақылаусыз қалдыруға болмайды – саяси және этикалық қадағалау міндетті.
Президенттің Жолдауына қайта орала отырып, Евгений Недельский Қазақстандағы жасанды интеллект министрлігінің қандай болатынын өз пайымымен сипаттап берді.
«Ол дәстүрлі салалық ведомство емес, «супер-реттеуші» әрі цифрлық экожүйенің «мета-үйлестірушісі» ретінде көрінеді. Яғни, бұл Қазақстанның цифрлық трансформациясының үдеткіші болатын, реттеуші, зерттеу орталығы және технология интеграторы функцияларын біріктіретін болашақ министрлік.
Қазір Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі цифрландыру мен ЖИ енгізу үшін жауап береді. Бірақ оның құзырында инновациялар, телекоммуникациялар, ақпараттық қауіпсіздік және аэроғарыш саласы да бар. Мұндай ауқымды міндеттер бір ведомство үшін тым көп, бағыттары қиылысады, бірақ әрқайсысы бөлек басқару логикасын талап етеді.
Менің ойымша, жауапкершілікті мынадай түрде бөлу орынды болар еді: цифрландыру мен жасанды интеллект – жаңа ЖИ министрлігіне; ақпараттық қауіпсіздік пен телекоммуникациялар – ұлттық қауіпсіздік жүйесіне; инновациялар – білім және ғылым саласына; аэроғарыш өнеркәсібі – қорғаныс-өнеркәсіп кешеніне берілуі тиіс. Мұндай бөлу бір министрліктің шамадан тыс жүктелуін болдырмай, әр бағытты тиімді басқаруға жол ашар еді», – дейді сарапшы.
Темірлан Құсбаев,
Астана
BM.KZ